Нега бу шунчаки техник масала эмас ва унинг қандай ҳуқуқий оқибатлари бор
Деярли ҳар бир интернет фойдаланувчиси бир хил ҳаракат қилади: сайтни очади, cookie-файллар ҳақидаги қалқиб чиқувчи ойнани кўради ва ўқишни давом эттиришга халақит бермаслик учун розилик тугмасини тезда босади. Бу одатий, деярли автоматик ҳаракатга айланди. Аммо бу тугма ортида расмийлик ёки “сайт учун рухсатнома” эмас, балки сиз ҳақингиздаги маълумотлардан қандай ва қандай ҳажмда фойдаланиш бўйича аниқ қарор яширинган.
Cookies – замонавий рақамли муҳитнинг асосий механизмларидан бири бўлиб, уларнинг қандай ишлашини тушуниш махфийлик ва шахсий маълумотлар билан бевосита боғлиқ.
Cookies – бу сайт браузерингизда сақлайдиган кичик файллардир. Уларни қисқа қайдлар ёки хотира белгилар сифатида тасаввур қилиш мумкин. Улар туфайли сайт сизнинг аввал кирганингизни тушунади, танланган тилни эслаб қолади, авторизацияни ёки маҳсулотларни саватда сақлайди. Cookie-файлларсиз кўплаб одатий функциялар шунчаки ишламай қоларди.
Муаммо cookie-файлларнинг ўзидан эмас, балки уларнинг қандай ва нима учун ишлатилишидан бошланади. Вақт ўтиши билан сайтлар уларни нафақат фойдаланувчига қулайлик яратиш учун, балки хатти-ҳаракатларни таҳлил қилиш, ҳаракатларни кузатиш ва рекламалар учун ҳам қўллай бошладилар. Натижада, битта кичик файл нима ўқиётганингиз, нимани қидираётганингиз ва нимага қизиқишингизни кузатадиган катта тизимнинг бир қисмига айланиши мумкин.
Cookie-файлларнинг бир нечта турлари мавжуд. Улардан айримлари техник жиҳатдан зарур — уларсиз сайт нормал ишлай олмайди. Бошқалари эса таҳлил учун ишлатилади: улар сайт эгаларига қайси саҳифаларга кўпроқ кирилиши, одамлар сайтда қанча вақт ўтказиши ва қайси вақтда тарк этишини тушунишга ёрдам беради. Реклама cookie-файллари ҳам мавжуд. Айнан улар фойдаланувчини турли сайтларда “таниш” ва тасодифий бўлиши учун жуда аниқ кўринадиган мослаштирилган рекламаларни кўрсатиш имконини беради.
Ҳуқуқий нуқтаи назардан энг муҳим нарса — бу сизнинг розилигингиз. “Қабул қилиш” тугмасини босганингизда, сиз сайтга ўзингиз ҳақингиздаги маълумотлар билан муайян ҳаракатларга рухсат берган бўласиз. Махфийлик сиёсатига қараб, бунга хатти-ҳаракатларингиз ҳақидаги маълумотларни олиш, ахборотларни таҳлил ва реклама хизматларига улашиш ҳамда рақамли профил яратиш учун маълумотлардан фойдаланиш кириши мумкин.
Кўпчилик cookie-файлларнинг шахсий маълумотларга алоқаси йўқ деб ҳисоблайди, чунки уларда исм ёки паспорт йўқ. Рақамли ҳуқуқда бу хато фикр. Бевосита идентификаторларсиз ҳам cookies файллари IP манзил, қурилма маълумотлари, жойлашув ахбороти ва ҳаракат тарихини ўз ичига олиши мумкин. Ушбу маълумотлар биргаликда бир фойдаланувчини бошқасидан фарқлаш ва тармоқдаги хатти-ҳаракатларни маълум бир шахс билан боғлаш имконини беради.
Халқаро ҳуқуқ cookies ҳақида нима дейди
Cookies’лардан фойдаланиш масаласи халқаро ҳуқуқий меъёрлар билан тартибга солинади, биринчи навбатда Европада, бу ерда шахсий маълумотларни ҳимоя қилишнинг энг қатъий ва батафсил ёндашувларидан бири шаклланган. Ушбу тартибга солишнинг асосини ePrivacy директиваси ва GDPR ташкил этади, улар биргаликда қўлланилади ва бир-бирини тўлдиради.
ePrivacy директиваси сайтлар cookie-файлларини ўрнатиш учун фойдаланувчининг розилигини олдиндан олишни талаб қилади, агар улар сайтнинг ишлаши учун қатъий зарур бўлмаса. Бу шуни англатадики, таҳлилий ва реклама cookie-файллари автоматик равишда ёки “одатий” равишда ўрнатилмайди — фойдаланувчи онгли равишда танлов қилиши керак.
GDPR cookies идентификаторлари ва шунга ўхшаш онлайн маркерларни, агар улар интернетдаги ҳаракатларни маълум бир шахс билан боғлашга имкон берса, шахсий маълумотлар сифатида тан олиш орқали бу талабни кучайтиради. Натижада, халқаро стандарт қуйидагича шаклланади: техник жиҳатдан зарур бўлган cookie-файллардан ташқари, барча cookie-файллардан фақат фойдаланувчининг эркин ифодаланган, хабардор қилинган ва ихтиёрий розилиги билан фойдаланиш мумкин. Бундан ташқари, улардан воз кечиш имконияти расмий эмас, балки ҳақиқий бўлиши шарт.
Миллионларга тушган cookies файллар
Халқаро амалиёт cookies қоидалари шунчаки расмиятчилик эмас, балки амалда қўлланиладиган ҳуқуқ эканини кўрсатади. 2019-йилда Европа Иттифоқи суди Planet49 ишини кўриб чиқиб, шуни аниқ кўрсатдики, cookie-файлларга розилик бериш учун олдиндан белгиланган розилик катакчалари ҳақиқий розилик ҳисобланмас экан. Фойдаланувчи маълумотларни қайта ишлашга ўзи ва аниқ розилик билдириши керак, сукут сақлаш ёки ҳаракатсизлик эса рухсат деб ҳисобланиши мумкин эмас. Ушбу қарор Европа Иттифоқи фойдаланувчилари билан ишлайдиган барча сайтлар учун мўлжалга айланди ва кўзда тутилган эмас, балки фаол розилик тамойилини мустаҳкамлади.
Бу қоидаларни бузишнинг молиявий оқибатлари амалиётда яққол кўриниб турибди. 2025-йилда Франциянинг маълумотларни ҳимоя қилиш регулятори — CNIL — йирик халқаро компанияларни cookie-файллардан ноқонуний фойдаланганлик учун жаримага тортди. Shein онлайн-ритейлери фойдаланувчиларнинг тегишли розилигисиз реклама cookie-файлларини ўрнатгани ва маълумотларни тўплаш ҳақида етарлича маълумот бермагани учун 150 миллион евро жаримага тортилди. Google реклама cookie-файлларини жойлаштиргани ва Gmail фойдаланувчиларига олдиндан тегишли розиликсиз реклама кўрсатгани учун 325 миллион евро жаримага тортилди.
Ушбу ишлар cookies’дан фойдаланиш шунчаки сайт дизайни ёки маркетинг масаласи эмаслигини кўрсатади. Шаффоф бўлмаган ёки мажбурий розилик жиддий ҳуқуқий ва молиявий оқибатларга олиб келиши мумкин ва фойдаланувчининг ҳалол ва онгли танловига қўйиладиган талаблар бугунги кунда қоғозда эмас, балки амалда қўлланилмоқда.
Нега бу оддий фойдаланувчи учун муҳим
Розилик — бу ҳуқуқий ҳаракат ҳисобланади. “Розиман” тугмасини босиш орқали сиз маълумотларни қайта ишлаш рухсатини берасиз ва кейинчалик маълумотларингиздан фойдаланилганда, компаниялар ушбу розилигингизга асосланишлари мумкин.
Розилик асосли маълумотга эга бўлиши лозим. Европада бу сайтлар қандай файллар ишлатилишини, нима учун ва уларга ким киришини тушунтириши кераклигини англатади.
Сиз рад этишингиз мумкин. Кераксиз cookies’лардан воз кечиш сизni қоидабузар қилмайди, у шунчаки маълумотларни тўплашни чеклайди.
Розиликни бекор қилиш мумкин. Созламаларни браузерда ёки сайтнинг ўзида ўзгартиришингиз мумкин.
Cookies — бу шунчаки сайтлар учун техник эслатмалар эмас. Бу сизнинг манфаатларингиз (қулайлик, мослаштириш) ва компаниялар манфаатлари (кузатиш, реклама) учун ишлатилиши мумкин бўлган воситадир.
“Қабул қилиш” тугмасини босганингизда, сиз қонуний аҳамиятга эга ҳаракатни амалга ошираcиз ва бугунги кунда кўплаб мамлакатлар бу розилик автоматик равишда эмас, балки ҳалол, тушунарли ва эркин бўлишини талаб қилади.
Planet49 қарори ҳамда Францияда Shein ва Google’га нисбатан қўлланилган йирик жарималар cookies қоидалари реал оқибатларга эга эканини, бу оқибатлар компаниялар учун ҳам, оддий фойдаланувчилар учун ҳам муҳим эканини кўрсатади.
⇒ “Uzbekistan Digital Rights Media Initiative” (UDRMI) лойиҳаси Европа Иттифоқи (ЕИ)нинг молиявий кўмагида Замонавий журналистикани ривожлантириш маркази (MJDC) томонидан Legal Policy Research Centre (LPRC) билан ҳамкорликда амалга оширилмоқда.
